Maharashtra State Board Class 10 Sanskrit Amod Solutions Chapter 1 आधकृषकः पृयुवैयः
Sanskrit Amod Std 10 Digest Chapter 1 आधकृषकः पृयुवैयः Textbook Questions and Answers
भाषाभ्यासः
1. पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत।
प्रश्न अ.
चारणा: किमर्थम् उत्सुका: ?
उत्तरम् :
चारणा: पृथुनृपस्य स्तुति गातुम् उत्सुकाः ।
प्रश्न आ.
भ्रमणसमये पृथुराजेन किं दृष्टम् ?
उत्तरम् :
भ्रमणसमये पृथुराजेन दृष्टं यत् प्रजा: अतीव कृशाः अशक्ता: च। ता: पशुवत् जीवन्ति। निकृष्टान्नं खादन्ति।
प्रश्न इ.
वसुन्धरायाः उदरे किं वर्तते?
उत्तरम् :
वसुन्धरायाः उदरे धनधान्यादि सर्व वस्तुजातं वर्तते।
प्रश्न ई.
स्त्रीरूपं धृत्वा पृथुनृपस्य पुरतः का प्रकटिता अभवत् ?
उत्तरम् :
स्त्रीरूपं धृत्वा पृथुनृपस्य पुरतः भूमिः प्रकटिता अभवत्।
प्रश्न उ.
पृथुवैन्यः कृषिकार्यार्थं जलस्य व्यवस्थापनं कथम् अकरोत् ?
उत्तरम् :
पृथुवैन्यस्य नि:स्पृहताम् अजानन् स्तुतिगायकाः प्रसन्नाः अभवन् च।
2. माध्यमभाषया उत्तरत।
प्रश्न अ.
भूमाता पृथुवैन्यं किम् उपादिशत् ?
उत्तरम् :
आद्यकृषक: पृथुवैन्यः हा पाठ म्हणजे पृथु राजाच्या कृषिविषयक कार्याचा प्रारंभ व त्याचा विकास याचा इतिहास स्पष्ट करणारी आख्यायिका आहे.
एकदा पृथु राजा त्याच्या राज्यात फिरत असताना त्याने प्रजेला दयनीय अवस्थेत पाहिले. त्याच्या राज्यातील लोक हलक्या प्रतीच्या अन्नामुळे क्षीण, अशक्त झाले होते. हे पाहून राजाचे मन द्रवले व तो चिंताग्रस्त झाला.
पुरोहितांच्या सांगण्यानुसार त्याने पृथ्वीमधून धन-धान्य बाहेर काढण्याकरिता धनुष्य सज्ज केले. तेव्हा पृथ्वीने स्वी-रूप धारण केले व राजाला कृषिकार्य करण्याचा आदेश दिला. भूमातेने नांगर, कुदळ, फावडे, कोयता या उपकरणांच्या साहाय्याने राजाला कृषिकार्य करण्यास सांगितले. भूमातेने राजाला त्याच्या अन्यायी वडिलांचा संदर्भ दिला तसेच त्यावेळी राजाच्या सदाचरणाचे कौतुक केले आणि राजाच्या कृषिकार्यावर तिची कृपा होईल, असे आश्वासन दिले.
आद्यकृषक: पृथुवैन्यः is the legend that reveals the history of Pruthu’s initiation of agricultural work and civilization Once, king was wandering in his kingdom. He saw the pitiable condition of his subjects. His subjects were thin and weak due to low-quality food. The king’s heart melted with compassion and mind was filled with worry.
On the advice of a priest, he set the bow. When he was about to take out wealth and grains from the earth, the earth disguised as a woman and advised him to do agricultural work.
The earth advised the king to work with the help of hoe, plough, spade, sickles along with his subjects. She reminded the king of his father who was the corrupt king. She praised the king’s righteous behaviour and assured him with her favour in agricultural work.
प्रश्न आ.
धरित्र्याः उपदेशं मनसि निधाय पृथुवैन्यः किं किम् अकरोत् ?
उत्तरम् :
आद्यकृषकः पृथुवैन्यः हा पाठ म्हणजे पृथु राजाच्या कृषिविषयक कार्याचा प्रारंभ व त्याचा विकास याचा इतिहास स्पष्ट करणारी आख्यायिका आहे.
राजाने नदीचा मार्ग अडविला व ते पाणी कृषिकार्यासाठी उपयोगात आणले. पावसाच्या पाण्याचा संचय करून पाण्याचे व्यवस्थापन केले. जमिनीला सुपीक करण्यासाठी राजाने विशेष प्रयत्न केले. नंतर लोकांनी धान्याच्या बिया पेरल्या. राजाने सुद्धा विविध प्रकारची बी-बियाणे गोळा करून, त्याचे संस्करण केले व प्रयत्नपूर्वक त्याची पेरणी केली. पाऊस झाल्यानंतर धान्यांत अंकुर फुटला. राजाच्या परिश्रमामुळे धान्यलाभ झाला व सगळी प्रजा अतिशय आनंदित झाली.
आद्यकृषक: पृथुवैन्य: is the legend that reveals the history of Pruthu’s initiation of agricultural work and civilization.
The king obstructed the river’s path for agricultural work. He stored the rain water and did the water-management. He took special efforts to make the land fertile. Afterwards, people sowed the seeds of grains. The king gathered varied seeds, refined it and sowed with efforts. After the rains, the sprouts were germinated and all subjects became happy by the gain of grains.
3. जालरेखाचित्रं पूरयत।
प्रश्न अ.
उत्तरम् :
प्रश्न आ.
उत्तरम् :
प्रश्न इ.
उत्तरम् :
4. पाठ्यांशं पठित्वा प्रवाहिजालं पूरयत।
प्रश्न 1
Maharashtra Board Solution
पाठ्यांशं पठित्वा प्रवाहिजालं पूरयत।
Solution & Step-by-Step Answer:
म् :
|
5. प्रश्ननिर्माणं कुरुत।
प्रश्न अ.
प्रयागक्षेत्रे पृथुराजस्य राजधानी आसीत्।
उत्तरम् :
कुत्र पृथुराजस्य राजधानी आसीत्?
प्रश्न आ.
प्रजा: पशुवत् जीवन्ति।
उत्तरम् :
प्रजाः कथं जीवन्ति?
प्रश्न इ.
धनधान्यादि सर्व वस्तुजातं वसुन्धरावा: उदर एव वर्तते।
उत्तरम् :
धनधान्यादि सर्व वस्तुजातं कस्याः उदर एव वर्तते?
प्रश्न ई.
पर्जन्यानन्तरं बीजेभ्यः अङ्कुराः उद्भूताः।
उत्तरम् :
पर्जन्यानन्तरं केभ्यः अङकुराः उद्भूता:?
6. सूचनानुसारं कृती: कुरुत।
प्रश्न अ.
पृथुवैन्यस्य नि:स्पृहतां ज्ञात्वा स्तुतिगायकाः प्रसन्नाः अभवन्। (पूर्वकालवाचक-त्वान्त-अव्ययं निष्कासयत।)
उत्तरम् :
पृथुवैन्यस्य नि:स्पृहताम् भवान अजानन् स्तुतिगयकाः प्रसन्नाः अभवान् च।
प्रश्न आ.
त्वं प्रयत्नेन कृषिकार्यं करोषि। (‘त्वं’ स्थाने ‘भवान्’ योजयत।)
उत्तरम् :
भवान् प्रयत्नेन कृषिकार्यं करोति।
प्रश्न इ.
त्वं धनुः त्यज।
उत्तरम् :
भवान् धनुः त्यजतु।
प्रश्न ई.
भूमातुः उपदेशं मनसि निधाय पृथुवैन्यः कृषिकार्यम् अकरोत्। (‘भूमातुः’ स्थाने ‘भूमि’ शब्दस्य योग्य रूपं लिखत।)
उत्तरम् :
भूम्या: भूमेः उपदेशं मनसि निधाय पृथुवैन्यः कृषिकार्यम् अकरोत्।
प्रश्न उ.
प्रजाजनैः सह कृषिकार्यं कुरु। (लकारं लिखत)।
उत्तरम् :
7. मेलनं कुरुत।
प्रश्न 1
Maharashtra Board Solution
Solution & Step-by-Step Answer:
म् :
|
विशेषणम् | विशेष्यम् |
कृशाः | प्रजाः |
उर्वरा | भूमिः |
आनन्दिताः | प्रजाजना: |
दःशासकः | वेनः |
प्रजाहितदक्षः | पृथुः |
8. समानार्थकशब्दं लिखत। वृक्षः, भूमिः, राजा, धनुः, नदी।
प्रश्न 1
Maharashtra Board Solution
समानार्थकशब्दं लिखत। वृक्षः, भूमिः, राजा, धनुः, नदी।
Solution & Step-by-Step Answer:
म् :
|
9. विरुद्धार्थकशब्दं लिखत। स्तुतिः, सद्गुणाः, प्रसन्नाः, अशक्ताः, पुरतः, कृशाः।
प्रश्न 1
Maharashtra Board Solution
विरुद्धार्थकशब्दं लिखत। स्तुतिः, सद्गुणाः, प्रसन्नाः, अशक्ताः, पुरतः, कृशाः।
Solution & Step-by-Step Answer:
म् :
|
10. कः कं वदति ?
प्रश्न अ.
तिष्ठन्तु चारणाः।
उत्तरम् :
पृथुवैन्यः चारणान् वदति।
प्रश्न आ.
तत्प्राप्तुं यतस्व।
उत्तरम् :
पुरोहितः पृथुवैन्यं वदति ।
प्रश्न इ.
तव पिता दुःशासकः।
उत्तरम् :
(for all sentences) भूमिः पथुवैन्यं वदति।
प्रश्न ई.
अत: धनुः त्यज।
उत्तरम् :
(for all sentences) भूमिः पथुवैन्यं वदति।
11. सन्धिविग्रहं कुरुत।
प्रश्न अ.
उदर एव
उत्तरम् :
उदर एव - उदरे + एव।
प्रश्न आ.
पशुवज्जीवन्ति
उत्तरम् :
पशुवज्जीवन्ति - पशुवत् + जीवन्ति ।
प्रश्न इ.
अशक्ताश्च
उत्तरम् :
अशक्ताश्च - अशक्ता : + च।
प्रश्न ई.
पुरोहितोऽवदत्।
उत्तरम् :
पुरोहितोऽवदत् - पुरोहितः + अवदत्।
12. अमरकोषात् शब्दं प्रयुज्य वाक्यं पुनर्लिखत।
प्रश्न अ.
भूमिः स्त्रीरूपं धृत्वा प्रकटिता।
उत्तरम् :
गोत्रा / कु: । पृथिवी / पृथ्वी / क्ष्मा / अवनिः / मेदिनी / मही स्त्रीरूपं धृत्वा प्रकटिता।
प्रश्न आ.
भूपालः पृथुवैन्य: नाम धरायाः प्रथम: अभिषिक्तः सम्राट्।
उत्तरम् :
राट् / पार्थिवः / क्षमाभृत् / नृपः / भूपः / महीक्षित् पृथुवैन्य: नाम धरायाः प्रथमः अभिषिक्तः सम्राट्।
Sanskrit Amod Class 10 Textbook Solutions Chapter 1 आधकृषकः पृयुवैयः Additional Important Questions and Answers
अवबोधनम् :
(क) उचितं कारणं चित्वा वाक्यं पुनर्लिखत।
प्रश्न 1
Maharashtra Board Solution
स्तुतिगायकाः प्रसन्नाः अभवन् यतः (अ) पाठकाः राज्ञः प्रशंसाम् अकुर्वन् । (ब) स्तुतिपाठकाः राज्ञः निःस्पृहताम् अजानन्।
Solution & Step-by-Step Answer:
म् (ब) स्तुतिपाठका: राज्ञः नि:स्पृहताम् अजानन्।
|
प्रश्न 2
Maharashtra Board Solution
प्रजाः अतीव कृशाः अशक्ता: च यतः (अ) ताः पशुवज्जीवन्ति निकृष्टानं खादन्ति च। (ब) ता: मिष्टान्नं खादन्ति।
Solution & Step-by-Step Answer:
म् (अ) ता: पशुवज्जीवन्ति निकष्टानं खादन्ति च।
|
प्रश्न 3
Maharashtra Board Solution
पृथुवैन्यः स्वप्रजाः दृष्ट्वा चिन्ताकुल: जात: यतः (अ) तस्य प्रजाजनाः परस्परं वादविवादं कुर्वन्ति। (ब) तस्य प्रजाजना: पशुवत् जीवन्ति।
Solution & Step-by-Step Answer:
म् (ब) तस्य प्रजाजनाः पशुवत् जीवन्ति ।
|
(ख) उचितं पर्यायं चित्वा वाक्यं पुनर्लिखत।
1. प्रजा: अतीव ……………. आसन्। (कृशाः / सुदृवाः)
2. सर्व वस्तुजातं …………. उदरे एव वर्तते। (धरायाः / सूर्यस्य)
उत्तरम् :
1. कशाः
2. धराया:
(ग) कः कं वदति ।
प्रश्न 1.
स्तवनं तु ईश्वरस्यैव भवेत्।
उत्तरम् :
पृथुवैन्यः चारणा बदति।
(घ) पूर्णवाक्येन उत्तरत।
प्रश्न 1
Maharashtra Board Solution
कः धरायां प्रथम: अभिषिक्तः सम्राट्?
Solution & Step-by-Step Answer:
म् भूपालः पृथुवैन्य: धरायां प्रथम: अभिषिक्तः सम्राट्।
|
प्रश्न 2
Maharashtra Board Solution
पृथुनृपस्य राजधानी कुत्र आसीत्?
Solution & Step-by-Step Answer:
म् : पृथुनृपस्य राजधानी प्रयागक्षेत्रे आसीत्।
|
प्रश्न 3
Maharashtra Board Solution
के पृथुनृपस्य स्तुति गातुमुत्सुकाः?
Solution & Step-by-Step Answer:
म् : चारणाः पृथुनृपस्य स्तुतिं गातुमुत्सुकाः।
|
प्रश्न 4
Maharashtra Board Solution
स्तुतिगायकाः किं ज्ञात्वा प्रसन्नाः अभवन्? / स्तुतिगायका: किमर्थ प्रसन्नाः अभवन्?
Solution & Step-by-Step Answer:
म् स्तुतिगायका: पृथुनृपस्य नि:स्पृहतां ज्ञात्वा प्रसन्नाः अभवन्।
|
प्रश्न 5
Maharashtra Board Solution
पृथुः चारणान् किम् आज्ञापयत्?
Solution & Step-by-Step Answer:
म् पृथुः चारणान् स्थातुम् आज्ञापयत् अकथयत् च यावत् पृथो: सद्गुणा: न प्रकटीभवन्ति तावत् सः न स्तोतव्यः। स्तवनं तु ईश्वरस्य एव भवेत्।
|
प्रश्न 6
Maharashtra Board Solution
राजा किमर्थ चिन्ताकुलः जातः?
Solution & Step-by-Step Answer:
म् : प्रजावा: दैन्यावस्थां दृष्ट्वा राजा चिन्ताकुलः जातः ।
|
प्रश्न 7
Maharashtra Board Solution
चिन्ताकुलं राजानं पुरोहितः किम् अवदत् ?
Solution & Step-by-Step Answer:
म् चिन्ताकुलं राजानं पुरोहितः अवदत, ”हे राजन्, धनधान्यादि सर्व वस्तुजातं वस्तुत: वसुन्धराया: उदरे एवं वर्तते । तत्प्राप्तुं
|
प्रश्न 8
Maharashtra Board Solution
एषः गद्यांश: कस्मात् पाठात् उद्धृतः?
Solution & Step-by-Step Answer:
म् एषः गद्यांश: आद्यकृषक: पृथुवैन्यः पाठात् उद्धृतः।
|
(च) वाक्यं पुनर्लिखित्वा सत्यम् / असत्यम् इति लिखत।
प्रश्न 1
Maharashtra Board Solution
|