Complete Maharashtra State Board Balbharati & Yuvakbharati textbook solutions for Chapter 4 विध्यर्थमाला. Step-by-step solved exercises, numerical problems, and digest answers.
Maharashtra State Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला
Sanskrit Anand Std 9 Digest Chapter 4 विध्यर्थमाला Textbook Questions and Answers
भाषाभ्यासः
श्लोकः 1
1. एकवाक्येन उत्तरत।
प्रश्न अ.
विद्यार्थी किं त्यजेत् ?
उत्तरम् :
विद्यार्थी सुखं त्यजेत्।
प्रश्न आ.
सुखार्थी किं त्यजेत् ?
उत्तरम् :
सुखार्थी विद्या त्यजेत्।
2. सन्धिविग्रहं कुरुत।
प्रश्न 1
Maharashtra Board Solution
|
3. समानार्थकशब्दं लिखत।
प्रश्न 1
Maharashtra Board Solution
1. विद्या 2. विद्यार्थी
Solution & Step-by-Step Answer:
म् : 1. विद्या – ज्ञानम्, शिक्षा। 2. विद्यार्थी – छात्र:, शिष्यः, अन्तेवासी।
|
श्लोक: 2.
1. एकवाक्येन उत्तरत।
प्रश्न अ.
कीदृशं जलं पिबेत् ?
उत्तरम् :
वस्त्रपूतं सुखं त्यजेत्।
प्रश्न आ.
कीदृशीं वाणी वदेत् ?
उत्तरम् :
सत्यपूतां वाणी वदेत्।
2. समानार्थकशब्दं चित्वा लिखत।
वाक्, पवित्रम्, ऋतम्, उदकम्।
प्रश्न 1
Maharashtra Board Solution
समानार्थकशब्दं चित्वा लिखत। वाक्, पवित्रम्, ऋतम्, उदकम्।
Solution & Step-by-Step Answer:
म् :
|
3. स्तम्भमेलनं कुरुत।
प्रश्न 1
Maharashtra Board Solution
Solution & Step-by-Step Answer:
म् :
|
विशेषणम् | विशेष्यम् |
दृष्टिपूतः | पादः |
वस्त्रपूतम् | जलम् |
मनः पूतम् | आवरणम् |
सत्यपूता | वाणी |
श्लोकः 3
1. एकवाक्येन उत्तरत।
प्रश्न अ.
मनुजः कीदृशं धनं काङ्केत ?
उत्तरम् :
मनुज: अलब्ध धनं काक्षेत।
प्रश्न आ.
वृद्धं धनं कुत्र निक्षिपेत् ?
उत्तरम् :
वृद्धं धनं तीर्थेषु निक्षिपेत्।
2. क्रमानुसारं रचयत।
प्रश्न 1
Maharashtra Board Solution
|
श्लोकः 4
1. एकवाक्येन उत्तरत।
प्रश्न अ.
क्रोधं केन जयेत्?
उत्तरम् :
क्रोधं अक्रोधेन जयेत्।
प्रश्न आ.
दानेन किं जयेत् ?
उत्तरम् :
दानेन कदर्य जयेत्।
प्रश्न इ.
सत्येन किं जयेत्?
उत्तरम् :
सत्येन अनृतं जयेत्।
2. विरुद्धार्थकशब्द लिखत।
क्रोधः, असाधुः, सत्यम्, दानम्।
प्रश्न 1
Maharashtra Board Solution
विरुद्धार्थकशब्द लिखत। क्रोधः, असाधुः, सत्यम्, दानम्।
Solution & Step-by-Step Answer:
म् :
|
3. श्लोकात् तृतीयान्तपदानि चित्वा लिखत।
प्रश्न 1
Maharashtra Board Solution
श्लोकात् तृतीयान्तपदानि चित्वा लिखत।
Solution & Step-by-Step Answer:
म् : तृतीया – अक्रोधेन, साधुना, दानेन, सत्येन
|
4. सन्धिविग्रहं कुरुत।
चानृतम्।
प्रश्न 1
Maharashtra Board Solution
चानृतम्।
Solution & Step-by-Step Answer:
म् : चानृतम् – च + अनृतम्।
|
श्लोक: 5
1. एकवाक्येन उत्तरत।
प्रश्न अ.
प्रत्यहं किं प्रत्यवेक्षेत ?
उत्तरम् :
प्रत्यहं आत्मन: चरितं प्रत्यवेक्षेत।
प्रश्न आ.
चरितं केन तुल्यं माऽस्तु ?
उत्तरम् :
चरितं पशुभि: तुल्यं माऽस्तु।
प्रश्न इ.
चरितं केन तुल्यम् अस्तु ?
उत्तरम् :
चरितं सत्पुरुषै : तुल्यम् अस्तु।
2. सन्धिं कुरुत।
प्रश्न अ.
पशुभिः + तुल्यम्
उत्तरम् :
पशुभिस्तुल्यम् – पशुभिः + तुल्यम्।
प्रश्न आ.
किम् + नु
उत्तरम् :
किन्नु – किम् + नु।
प्रश्न इ.
सत्पुरुषैः + इति
उत्तरम् :
सत्पुरुषैरिति – सत्पुरुषैः + इति।
प्रश्न ई.
नरः + चरितम्
उत्तरम् :
नरश्चरितमात्मनः – नरः + चरितम् + आत्मनः।
3 समानार्थकशब्दानां युग्मं चिनुत।
प्रश्न 1
Maharashtra Board Solution
Solution & Step-by-Step Answer:
म् :
|
अ | आ |
प्रत्यहम् | प्रतिदिनम् |
नर: | मनुज: |
चरितम् | वर्तनम् |
पशुः | मृगः |
तुल्यः | समः |
सत्पुरुषाः | सज्जनाः |
Sanskrit Anand Class 9 Textbook Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला Additional Important Questions and Answers
विभक्त्यन्तरूपाणि।
लकारं लिखत।
पद्यांशं पठित्वा जालरेखाचित्रं पूरयत।
प्रश्न 1
Maharashtra Board Solution
Solution & Step-by-Step Answer:
म् :
|
प्रश्न 2
Maharashtra Board Solution
Solution & Step-by-Step Answer:
म् :
|
प्रश्न 3
Maharashtra Board Solution
Solution & Step-by-Step Answer:
म् :
|
प्रश्न 4
Maharashtra Board Solution
Solution & Step-by-Step Answer:
म् :
|
प्रश्न 5
Maharashtra Board Solution
Solution & Step-by-Step Answer:
म् :
|
प्रश्न 6
Maharashtra Board Solution
Solution & Step-by-Step Answer:
म् :
|
प्रश्ननिर्माणं कुरुत।
प्रश्न 1
Maharashtra Board Solution
1. दृष्टिपूतं पादं न्यसेत्। 2. मन:पूतं समाचारेत्।
Solution & Step-by-Step Answer:
म् : 1. कथं पादं न्यसेत? 2. मन:पूतं किं कुर्यात् ? (पद्यांशं पठित्वा जालरेखाचित्रं पूरयत। )
|
प्रश्न 2
Maharashtra Board Solution
1. लब्धं धनं प्रयत्नतः रक्षेत्। 2. रक्षितं धनं सम्यक् वर्धयेत।
Solution & Step-by-Step Answer:
म् : 1. लब्धं धनं कथं रक्षेत? 2. कीदृशं धनं सम्यक् वर्धयेत?
|
प्रश्न 3
Maharashtra Board Solution
1. असाधुं साधुना जयेत्। 2. दानेन कदर्य जयेत्।
Solution & Step-by-Step Answer:
म् : 1. असा, केन जयेत्? 2. दानेन किं जयेत्?
|
विभक्त्यन्तरूपाणि
प्रवनिर्माणं कुरुत।
प्रश्न 1
Maharashtra Board Solution
शत्रुभ्याम् इव शोकहर्षाभ्याम् आत्मानं न अर्पयेत्।
Solution & Step-by-Step Answer:
म् : काभ्याम् इव शोकहर्षाभ्याम् आत्मानं न अर्पयेत्?
|
प्रश्न 2
Maharashtra Board Solution
|
सूचनानुसारं कृती: कुरुत।
प्रश्न 1
Maharashtra Board Solution
विशेषण – विशेष्य – सम्बन्धः। ‘धनम्’ इति शब्दस्य चत्वारि विशेषणनि चिनुत।
Solution & Step-by-Step Answer:
म् : अलब्धम्, लब्धम्, रक्षितम्, वृद्धम्।
|
लेखनकौशलम्
व्याकरणम् :
शब्दानां पृथक्करणम्
नाम | क्रियापदम् | विशेषणम् |
विद्या, साधुना, सत्पुरुषैः | त्यजेत्, न्यसेत्, निक्षिपेत्, जयेत् | दृष्टिपूतम् |
विद्याम्, दुःखे | पिबेत्, वदेत्, पश्येत्, अर्पयेत्, विनिष्पतेत् | वस्त्रपूतम् |
वाणीम्, शत्रुभ्याम् | समाचारेत्, काक्षेत, प्रत्यवेक्षेत, चिन्तयेत् | मन:पूतम् |
क्रोधम, पशुभिः | रक्षेत्, वर्धयेत्, पराक्रमेत् | सत्यपूताम् |
समासाः।
समासनाम | अर्थ: | समासविग्रहः | समासनाम् |
शोकहर्षाभ्याम् | grief and happiness | शोकःच, हर्ष:च, ताभ्याम्। | इतरेतर द्वन्द्व समास |
दृष्टिपूतम् | purified by sight | दृष्ट्या पूतम्। | तृतीया तत्पुरुष समास |
वस्त्रपूतम् | purified by cloth | वस्त्रेण पूतम्। | तृतीया तत्पुरुष समास |
सत्यपूताम् | purified with truth | सत्येन पूता, ताम्। | तृतीया तत्पुरुष समास |
मन:पूतम् | purified with mind | मनसा पूतम्। | तृतीया तत्पुरुष समास |
विध्यर्थमाला Summary in Marathi and English
प्रस्तावना :
सुभाषिते हा संस्कृत साहित्याचा अविभाज्य भाग आहे. सुभाषिते कमी शब्दात खोल अर्थ सांगतात. सुभाषिते मनोरंजक तसेच माहितीपर असतात. काही सुभाषिते आपण कसे वागावे, काय करावे, काय करू नये हे सांगतात.
प्रस्तुत पद्य पाठामध्ये अशाच सुभाषितांचा समावेश आहे, जी आपल्याला काय करावे आणि काय करू नये ते सांगतात. “विध्यर्थ’ (विधि-अर्थ) हा शब्द आपल्याला क्रियेची गरज सांगतो.
We know that subhashitas that are an integral part of Sanskrit literature convey a very deep meaning. They are entertaining, as well as informative. Some subhashitas guide us as to how we should behave, what we should do and what are the things we should not do.
As the name suggests विध्यार्थमाला is a collection of beautiful slokas that tell us what we should do and what we should not do. The word foraf (विधि-अर्थ) tells the worth, necessity of an action.
श्लोकः 1
सुखार्थी ………………….. सुखम्।।1।।
श्लोकः : सुखार्थी चेत् त्यजेद्विद्यां विद्यार्थी चेत् त्यजेत्सुखम्।
सुखार्थिनः कुतो विद्या कुतो विद्यार्थिनः सुखम्।।1।। (अनुष्टुभ्)
अन्वयः सुखार्थी चेत् विद्यां त्यजेत्। विद्यार्थी चेत् सुखं त्यजेत्। सुखार्थिन: विद्या कुतः? विद्यार्थिनः सुखं कुतः?
अनुवादः
सुखाची इच्छा असणाऱ्याने विद्येचा त्याग करावा. विद्येची इच्छा असणाऱ्याने सुखाचा त्याग करावा. सुखाची इच्छा असणाऱ्यांस विद्या कुठून मिळणार? विद्येची इच्छा असणाऱ्यांस सुख कुठून मिळणार?
If a person desires comforts he should give up knowledge. If a person desires knowledge he should give up comforts. From where do the ones yearning for comforts get knowledge? From where do the ones desiring knowledge get comfort?
श्लोकः 2
दृष्टिपूतं …………………….. समाचारेत्।।2।।
श्लोकः : दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं पिबेत् जलम्।
सत्यपूतां वदेत् वाणीं मनःपूतं समाचारेत्।।2।। (मनुस्मृतिः) (अनुष्टुभ)
अन्वयः दृष्टिपूतं पादं न्यसेत्। वस्त्रपूतं जल पिबेत्। सत्यपूतां वाणी वदेत्। मन:पूतं समाचरेत्।
अनुवादः
योग्यरीत्या पाहून पाय ठेवावा. वस्त्राने गाळून घेतलेले पाणी प्यावे. सत्याने पवित्र झालेली भाषा बोलावी आणि योग्य रीतीने विचार करुन (मनन करून) वर्तन करावे.
One should take a step after seeing. One should drink water purified by a cloth. One should speak words purified with truth and one should act after thinking.
श्लोकः 3
धनमलब्ध …………………….. निक्षिपेत्।।3।।
श्लोकः : धनमलब्धं काङ्क्षत, लब्धं रक्षेत् प्रयत्नतः।
रक्षितं वर्धयेत् सम्यक्, वृद्ध तीर्थेषु निक्षिपेत्।।3।। (अनुष्टुभ)
अन्वयः : अलब्धं धनं काहक्षेत। लब्ब (धन) प्रयत्नतः रक्षेत्। रक्षितं (धन) सम्यक् वर्धयेत्। वृद्धं (धन) तीर्थेषु निक्षिपेत्।।
अनुवादः
न मिळालेल्या धनाची इच्छा करावी. प्राप्त झालेल्या धनाचे प्रयत्नपुर्वक रक्षण करावे. रक्षण केलेले धन चांगल्या रीतीने वाढवावे. अधिक (वाढलेले) धन तीर्थक्षेत्री / चांगल्या ठिकाणी (कार्यात) दान करावे.
One should wish for wealth which is not obtained. One should protect that which is obtained with efforts. That which is protected should be enhanced properly and the wealth which is enhanced should be put into good use. (given in charity)
श्लोकः 4
अक्रोयेन ………………. चानृतम्।।4।।
श्लोकः : अक्रोधेन जयेत् क्रोधम् असाधु साधुना जयेत्।
जयेत् कदयं दानेन जयेत् सत्येन चानृतम्।।4।।(अनुष्टुभ्)
अन्वयः : अक्रोधेन क्रोधं जयेत्। साधुना असाधुं जयेत्। दानेन कदर्य जयेत्। सत्येन च अनृतम् जयेत्।
अनुवादः
क्रोधाला शांततेने (क्षमेने) जिंकावे, सज्जनाने दुष्टाला जिंकावे (चांगल्याने | वाईटाला जिंकावे), कंजूषपणाला दानाने जिंकावे आणि सत्याने असत्याला जिंकावे.
One should win over anger with calmness. One should win over the wicked with goodness. One should win over miserliness with charity and one should win over falsehood with truth.
श्लोकः 5
प्रत्यहं ……………………… सत्पुरुषैरिति।।6।।
श्लोकः : प्रत्यहं प्रत्यवेक्षेत नरश्चरितमात्मनः।
किन्नु मे पशुभिस्तुल्यं किन्नु सत्पुरुषैरिति।।6।। (अनुष्टुभ)
अन्वयः नर: आत्मन: चरितं प्रत्यहं प्रत्यवेक्षेत किं नु मे (चरित) पशुभि: तुल्यम्? किं नु (मे चरित) सत्पुरुषैः (तुल्यम्) इति।
अनुवादः
मनुष्याचे स्वत:च्या चारित्र्याकडे (वर्तनाकडे) बारकाईने दररोज पाहावे (आणि विचारावे) “खरेच माझे बर्तन पशूसमान आहे की सज्जनांसमान?”
Man should observe his behaviour daily (and ask) “Did I behave like animals? Or did I behave like good people?”
सन्धिविग्रहः
विरुद्धार्थकशब्दाः
समानार्थकशब्दाः
शब्दार्थाः